Archive for સપ્ટેમ્બર, 2011

સપ્ટેમ્બર 17, 2011

બીસ સાલ બાદ.. (ઇનામ વિજયી વાર્તા)


(નોંધ : આ વાર્તા કાશ્મીરની પૃષ્ઠભૂમિ પર લખાયેલી છે, જેમાં પાત્રો કાશ્મીરી હિંદુ મુસ્લિમ છે. તેથી વાર્તામાં ઉર્દુ-અરબી જબાનનો સહારો લીધેલો છે. વળી, આખરે તો એ ગુજરાતીમાં જ લખી હોવાથી એક વળાંક પછી ગુજરાતી ભાષામાં જ વાતચીત આલેખી છે. આશા છે કે મારા આ પ્રકારના પ્રયોગ ને આવકારશો.)

સાંજનો સમય હતો. તડકો પોતાની પાંખો સંકેલીને વાદળો પાછળ છુપાવા જઇ રહ્યો હતો. શ્રીનગરની સડકો પર લોકોના પડછાયા લાંબાને લાંબા થઇ રહ્યા હતા. ઉનાળાનો સમય હતો, વાતાવરણ ખુશનુમા હતું. અલબત, ઠંડક જ હતી પણ ઠંડી નહીં. લાલચોકમાં બાનુઓ ખરીદી કરીને ઝડપથી ઘરનો રસ્તો પકડી રહી હતી. દુકાનો અને બજારો આજકાલ અંધારું થતાં પહેલાં જ બંધ થઇ જતી હતી. અંધારું થતાં સુધીમાં તો લોકોની ચહલકદમી સાવ ઓછી થઇ જતી હતી. પોલીસ કરફ્યુ જાહેર કરે કે ન કરે પણ કાશ્મીરી પ્રજા પોતાની મેળે જ કરફ્યુ પાળી લેતી હતી. આ કરફ્યુ ફક્ત પાળવા માટેનો ન હતો પણ, દહેશતનો હતો. વારંવાર ક્લાશ્નિકોવના અવાજો તેમના કાને એટલા બધાં ગુંજતા રહેતા કે એમને જિંદગીનો હવે જરાય ભરોસો લાગતો ન હતો. ખુદા ન કરે ક્યારે ક્લાશ્નિકોવમાંથી વછુટેલી ગોળી પોતાની છાતી ચીરીને આરપાર નીકળી જાય અને પોતાનું મોત થઇ જાય. છેલ્લાં એક વર્ષથી તો આખાયે કાશ્મીરને તેની સુંદરતા ઉપર જાને કોની નજર લાગી ગઇ હતી કે અહીં અવારનવાર તોફાનો, બંદુકબાજી, અપહરણ, બળાત્કાર, લૂંટ-ફાટ, માર-ધાડ અને તેવા કેટલાયે લોહીયાળ તમાશા થતાં રહેતાં. જેના કારણે આખાયે વિશ્વમાં કાશ્મીર આતંકવાદી પ્રવૃતિ માટે બદનામ થઇ રહ્યું હતું. કાશ્મીરમાં ચાલી રહેલી તરેહ તરેહની લડતોથી કાશ્મીર અશાંત, ત્રસ્ત અને બેબાકળું બની રહ્યું હતું. જ્યાં જુઓ ત્યાં હેન્ડગ્રેનેડના ધમાકાઓ કાન ફાડી નાખે એવા ક્લાશ્નિકોવમાંથી નીકળતાં ગોળીઓના અવાજો કટ્ટરપંથીઓ તરફથી વારંવાર બહાર પડાતા ફતવાઓથી કાશ્મીરની ધરતી અત્યંત વ્યગ્ર અને લોહીયાળ બની રહી હતી. ત્રણ દિવસ પહેલાં જ અનંતનાગમાં એક હિન્દુ યુવતીનું ભાંગફોડીયા તત્વોએ અપહરણ કરી, બળાત્કાર કરી એની લાશને ઘાટીમાં ફેંકી દીધી હતી, ત્યારથી તો હિન્દુ-પંડિતોની સ્ત્રીઓએ આખાયે કાશ્મીરમાં એકલા બહાર નિકળવાનું જ છોડી દીધું હતું. કાશ્મીરમાંથી પંડિતોને હાંકી કાઢવાની જે ઝુંબેશ કટ્ટરવાદીઓએ શરૂ કરી હતી. એનાથી તો કેટલાયે નિર્દોષ પંડિતોની હત્યા થઇ ચૂકી હતી અને લાખો લોકો પોતાના ઘર છોડીને – પોતાનું વતન છોડીને સરકારી છાવણીઓમાં – કાશ્મીરથી દૂર વસવાટ કરવા જઇ રહ્યા હતા.

પૂજાના દિલની ધડકનો તેજ થઇ રહી હતી. મનમાં જબરદસ્ત ફડક પેસી ગઇ હતી અને એણે લાલચોકમાં આવેલી છાવણી તરફ પહોંચવા ઝડપ વધારી દીધી. એનાં ચપ્પલમાંથી આવતો ચટાક ચટાક અવાજ એનાં જ મનમાં ડર પેદા કરી રહ્યો હતો. મમ્મી-પપ્પાની ના હોવા છતાં એ શું કામ દિલ્હીથી અહીં આવી હતી. સમાજસેવા તો ત્યાં પણ થઇ શકે તેમ હતી. તો શું કામ જીવના જોખમે અહીં સમાજસેવા કરવા આવી. વળી,એની એનજીઓ ‘મેનકાઇન્ડે’ તો એને કાશ્મીર જવા માટે દબાણ પણ કર્યું ન હતું. અલબત, પૂજાએ જ કાશ્મીરની પરિસ્થિતિ જાણ્યા બાદ એની સીનીયરને કાશ્મીરના ડેલીગેશનમાં પોતાને સામેલ કરવા વિનંતી કરી હતી. પૂજા છેલ્લાં વીસ દિવસથી અહીં શ્રીનગરમાં પિડિતોની સેવા કરી રહી હતી, પણ આજે એને એવું લાગી રહ્યું હતું કે કાશ્મીરમાં આવીને એણે પોતાના જીવને જોખમમાં મૂકી દીધો હતો. દિલ્હીમાં એનાં મમ્મી-પપ્પાને પણ કેટલી ચિંતા થતી હશે ? એ વિચારોમાં ને વિચારોમાં ‘મેનકાઇન્ડ’ની છાવણી તરફ આગળ વધી રહી હતી. વાતાવરણ બેબાકળું લાગી રહ્યું હતું. ખુમચાવાળાઓને લે જાવ, લે જાવ અવાજ વાતાવરણમાં ઓર તંગદીલી લાવી રહ્યું હતું.

અચાનક જ પૂજાથી લગભગ સો મીટર દૂર બૉમ્બ ધડાકાનો અવાજ સંભળાયો. પૂજાએ પાછળ તરફ નજર કરી તો ધૂમાડાના કાળા કાળા ગોટાઓ આકાશમાં ઉડી રહ્યા હતાં. લોકોની ચીસો, ઘાયલોના ચિત્કારો અને મસ્જિદમાંથી લાઉડસ્પીકરો ધર્મઝનૂની અવાજોએ પૂજાને ડરાવી દીધી. એણે લોકોની દોડાદોડી સાથે કદમ મિલાવી દોડવા માંડ્યું. આખરે પોતાના જીવ બચાવવો એ દરેક મનુષ્યનો પ્રથમ ધર્મ હતો.. પૂજા જેમ બને તેમ લોકોના ટોળામાં જ દોડી રહી હતી. જેથી ભાંગફોડીયા એને પોતાના પહેરવેશ ઉપરથી હિન્દુ તરીકે ઓળખી ન લે. એવામાં બે બંદુકધારી બુકાનીધારીઓએ પૂજાને આંતરી લીધી. પૂજાના શરીરમાંથી અદ્રશ્ય કંપારી છુટી ગઇ. ‘અબે ઓ કાફીર લડકી, કિધર જા રહી હો ?’ બે માંથી એક બંદુકધારીએ રૂક્ષ સ્વરે પૂછ્યું ?

‘અપની છાવની મેં.’ એણે ગભરાતા સ્વરે કહ્યું.

એવામાં એક બંદુકધારીએ એને ઉંચકીને ખભા પર નાખી દીધી. બીજો આજુબાજુ નજર રાખતો એની પાછળ દોડવા લાગ્યો. મિલિટરી ધમાકાની તરફ દોડી રહી હતી. વળી, અપહરણકારો ટોળામાં દોડી રહ્યા હતા એટલે મિલિટરીની નજર જલદીથી પડી શકે તેમ ન હતી. આજુબાજુ દોડી રહેલા લોકો પોતાના જીવ બચાવવામાં એટલા બધા મગ્ન હતા કે આજુબાજુ શું થઇ રહ્યું છે તેનું ધ્યાન જ ન હતું. પૂજાએ અપહરણકારના હાથમાંથી છુટવા પ્રયત્નો ચાલુ રાખ્યાં. વળી, આતંકવાદીઓએ પૂજાના મોઢા પર એક કાળું કપડું લગાવી દીધું હતું. જેથી પૂજાને કંઇ જ દેખાતું ન હતું. પૂજાની છટપટાહટ બિલકુલ નિષ્ફળ હતી. એવામાં અચાનક જ અપહરણકાર સાથે કોઇ અથડાયું હોય તેવું અનુભવ્યું અને એ એકદમ જમીન પર પટકાઇ પડી. એણે ઝડપથી માથા પર ઢાંકેલું કાળું કપડું કાઢી નાંખ્યું અને સામેનું દ્રશ્ય જોયું તો એક જુવાનજોધ છોકરો બંને આતંકવાદીઓ સાથે મૂઠભેડ કરી રહ્યો હતો. એક તરફ નાશભાગ, મિલિટરીની દોડાદોડી, હવામાં ફાયરીંગ, બૉમ્બ ધડાકાના કાળા ગોટેગોટા, બધુ જ એકદમ અસ્તવ્યસ્ત થઇ રહ્યું હતું. એવામાં દૂરથી એક મિલિટરીએ બંદુકધારી આતંકવાદી સામે બંદુક ધરી અને હેન્ડસ અપનો આદેશ આપ્યો. અને આતંકવાદી જેવો ભાગવા જાય તેવો જ મિલિટરીએ ગોળી છોડી જે એની બાજુમાંથી નીકળી ગઇ. પેલા યુવાને ઝડપથી તરાપ મારીને એને પકડી લીધો. મિલિટરીમેને બીજો ગોળીબાર કર્યો અને બંદુકધારી આતંકવાદી ત્યાં જ ઢળી પડ્યો. પેલા યુવાને હવે મિલિટરીમેન સામે આંખમાં આંખ મિલાવતા હાથ ઉંચા કરી, “મૈં સિવીલીયન હું સા’બ” કહી પોતાનો બચાવ કરતા કહ્યું. બીજો બંદુકધારી આતંકવાદી બિલકુલ આભો જ થઇ ગયો. તેણે પૂજાની આંખોમાં જોયું. પૂજા એની લાલ-તગતગતી આંખો જોઇ જ રહી. અલબત, એ આતંકવાદીનો ચહેરો ઢંકાયેલો હતો એટલે એ ફક્ત લાલ આંખો જ જોઇ શકી.

પેલા યુવાન અને મિલિટરીમેન કંઇ પણ સમજે એ પહેલા એ આતંકવાદી ઝડપથી ટોળા ભેગો જ બાજુની ગલીમાંથી અદ્રશ્ય થઇ ગયો. મિલિટરીમેન એ ટોળામાં આતંકવાદીને શોધતો શોધતો ભીડમાં ઓગળી ગયો.

“ઠીક હુઆ મૈં આ ગયા” યુવાને કહ્યું. પૂજા હજુ હાંફતી જ હતી. એની સાથે બનેલા બનાવથી એ હેબતાઇ ગઇ હતી. એનાં મોંમાંથી હજુ શબ્દો નિકળતા ન હતાં. આજુબાજુ દોડાદોડી ધીમે ધીમે ઓછી થઇ રહી હતી. દુકાનોના શટર ફટાફટ બંધ થઇ રહ્યાં હતાં. એણે પેલા યુવાનને પાણી પિવાનો ઇશારો કર્યો. પેલો યુવાન એક બંધ થઇ રહેલી દુકાનમાં લઇ ગયો.

‘અબુજી, મૈં હું કુનાલ કૌલ, દરવાજા ખોલીએ.’યુવાને દરવાજે દસ્તક દેતા કહ્યું

‘તું બેટા, યહાં ક્યાં કર રહા હૈ?’ અંદરથી અડધુ બારણું ખુલ્યું અને એક આધેડ વયના મુસ્લિમ બિરાદર બહાર આવ્યાં.

‘અબુજી, અભી જો બમ ધડાકા હુઆ, ઉસકે બાદ યે લડકીકો દો આતંકવાદી ઉઠાકે લે જા રહે થે, તો મૈને ઉસે અભી અભી બચાયા હૈ, ઉસે થોડાસા પાની પીના હૈ, ઉસકી સાંસ ફુલ ગઇ હૈ, ઔર વો ડર ભી ગઇ હૈ.’

‘ઠીક હૈ દોનો અંદર આ જાઓ.’ બંને અંદર તરફ ગયા. લાલચોકમાં રહેલી આ બહુ જ નાની દુકાન હતી. અબુજી અહીં કેસરનો વેપાર કરતાં એક કાશ્મીરી સામાન્ય મુસ્લિમ હતા. કુનાલ કૌલ અને અબુજી એક જ મહોલ્લામાં લાલચોકની પાછળની બાજુ રહેતાં હતાં એટલે બંને એકબીજાને બહુ સારી રીતે ઓળખતા હતાં. કુનાલ અવાર નવાર અબુજીની દુકાને આવતો અને વાતો કરતો.

અબુજીએ બંનેને પાણી આપ્યું. થોડો ઘણો પરિચય પણ કર્યો.

“અચ્છા હુઆ આપ મસીહા બન કે આ ગયે, વરના મૈં આજ જિંદગીસે હાથ ધો બૈઠતી.”
‘હા, સહી બાત હૈ બેટી, યે જો કુનાલ હૈના હરબાર આતંકવાદીઓ કે સાથ ભીડ જાતા હૈ ઔર હરબાર પરવરદિગાર
ઇસી કો હી ફતેહ દિલાતે હૈ.’ અબુજીએ કહ્યું. દુકાનનો દરવાજો સહેજ અધખુલ્લો હતો. લાલચોકની બધી જ ચહલ પહલ અહીંથી સ્પષ્ટ દેખાતી હતી.

‘ક્યા નામ હૈ આપકા.’ કુનાલે પૂછ્યું.
‘પૂજા, પૂજા વર્મા ફ્રોમ દિલ્હી.’
‘દિલ્હી સે યહાં ? ક્યો ?’ કુનાલ ચોંક્યો અને બંદુકમાંથી ગોળી વછૂટે એમ પ્રશ્ન નીકળી ગયો.

‘મૈં એક મેનકાઇન્ડ નામકી સમાજસેવા સંસ્થામે કામ કરતી હું. યહાં લાલચોક કે પીછે હમારી છાવની હૈ, મૈ યહાં પિછલે બીસ દિન સે સેવા બજા રહી હું, ઔર દસ દિન કે બાદ મેરી ડ્યુટી ખતમ હોગી.’

‘ઇતના કુછ હોને કે બાદ ભી આપ ઓર દસ દિન રહેગી ?’
‘મૈ ડર કે ઘર ચલી ગઇ તો બાકી લોગ ભી ડર કે ઘર ચલે જાયેંગે તો ફીર સમાજસેવા કૈસે હોગી. કાશ્મીર સે જો પંડિતો કો નિકાલા જાતા હૈ, ઉનકી સેવા કૌન કરેગા ? કિસીના કિસી કો તો જોખીમ ઉઠાના હી પડેગાના.’ પૂજાએ કહ્યું.

કુનાલ અને અબુજી પૂજાના સ્પષ્ટ, નિડર અને મક્કમ ઇરાદાવાળું વિધાન સાંભળીને ચોંકી ઉઠ્યા. બહાર વાતાવરણ થોડું શાંત થયું હતું. પણ, કરફ્યુ લદાઇ ગયો હતો. સાંજનું અંધારું થોડું ઘેરું થઇ રહ્યું હતું.

‘ચલો મેં આપકો છાવની તક છોડ દેતાં હું.’ કુનાલે કહ્યું.
‘લેકીન કરફ્યુ મેં કૈસે જાયેંગે.’
‘આપકે પાસ તો આપકા એનજીઓ કા આઇ-કાર્ડ હૈના, મુજે હી આપ અમને સાથ લે લો. કોઇ પૂછે તો બતા દેના કી યે નિર્વાસિત પંડિત હૈ ઉસે મે મેનકાઇન્ડકી છાવનીમેં લે જા રહી હું.’ બંને થોડું હસ્યા, વાતાવરણમાંથી ગંભીરતા થોડી ઓછી થઇ.

‘ઓર અબુજી આપ ક્યા કરેંગે ?’ પૂજાએ ફિકર વ્યક્ત કરતા પૂછ્યું.
‘યે દુકાનકા પિછલા દરવાજા હૈ વહાં સે હમારા મહોલ્લા શુરુ હોતા હૈ, વહાં કરફ્યુ ભી નહી લગતા. ઇસી લીયે મેં તો પાંચ મિનટમેં અપને ઘર ચલા જાઉંગા.’
ત્યાર બાદ પૂજા અને કુનાલ લાલચોકમાંથી છાવણી તરફ ચાલતાં નિકળ્યાં અને અબુજીએ અંદરથી દુકાન બંધ કરી અને પાછળની બાજુથી ઘર તરફ રવાના થઇ ગયા.

લાલચોકમાં આતંકવાદીની જે લાશ પડી હતી ત્યાં ચાર-પાંચ લશ્કરી જવાનો એની તપાસ કરી, કાગળમાં રીપોર્ટ લખી રહ્યાં હતાં. આખાયે લાલચોકમાં મિલિટરીના જવાનો સિવાય કોઇ જ દેખાતું ન હતું. આકાશી અંધારું શ્રીનગરની સડકો પર ઉતરી ગયું હતું. બંનેએ ધીમે ધીમે ચાલવા માંડ્યું.

‘અબે ઓ લડકી.’ પાછળથી એકદમ રૂક્ષ અને કરડાકી ભર્યો અવાજ આવ્યો. પૂજાના આખા શરીરમાંથી ફરી એક અદ્રશ્ય કંપારી છુટી ગઇ. એણે કુનાલનો હાથ અનાયાસે જ પકડી લીધો.

‘કિધર જા રહી હો ?’ એ મિલિટરીમેન હતો એણે તપાસ ખાતર પૂછ્યું.
‘સર, મેં મેનકાઇન્ડ એનજીઓમે કામ કરતી હું ઔર ઇધર બમ ધમાકા હુઆ તો મેરે કો યહાં કીસીકી દુકાનમે રૂકના પડા થા. અબ મેં અપની છાવનીમે જા રહી હું.’ એણે પોતાની આઇ-કાર્ડ બતાવ્યું. જે મિલિટરીમેને ટોર્ચ કરી તપાસી લીધું.

‘ઓર યે લડકા ?’
‘વો મેરે સાથ હી હૈ. લેકીન ઉસકે પાસ આઇ-કાર્ડ નહીં હૈ.’

‘ઠીક હૈ ચલો મેં આપકો છોડ દેતા હું.’
‘નહીં સર, હમ ચલે જાયેંગે, પાંચ મિનટ કા તો રાસ્તા હૈ.’
‘ઠીક હૈ જલ્દીસે પહોંચ જાના’ કહી મિલિટરીમેન નીકળી ગયો. બંને ઝડપથી છાવણી તરફ ચાલવા લાગ્યાં.

‘તેં એવું કેમ કહ્યું કે આની પાસે આઇ-કાર્ડ નથી ?’
‘તો શું થયું ? ખોટું બોલતા પકડાઇ ગયા હોત તો વધારે મુશ્કેલી થઇ જાત.’ પૂજાએ કુનાલનો હાથ હજુ પણ પકડી રાખ્યો હતો. અલબત, હવે એ પકડ વધારે મજબુત હતી. જેણે પોતાનો જાન જોખમાં મૂકીને એને બચાવી હતી. એનાં હાથને તો મજબુતીથી પકડી રાખવો પડે ને. કદાચ, આ એ જ હાથ હતો જે પૂજાને જિંદગીભરની સલામતી આપવાનો હતો. પૂજા જેવી અતિસુંદર છોકરીનો પતિ અતિ પડછંદ અને જવાંમર્દ જ હોવો જોઇએ. જેથી ભવિષ્યમાં પણ બદમાશોની બુરી નજર સામે રક્ષણ આપી શકે.

છાવણી આવી ગઇ, પૂજાએ એના સ્ટાફ મેમ્બરો સાથે કુનાલની ઓળખાણ કરાવી. કુનાલે છાવણીમાં જોયું તો કેટલાંયે પંડિતો પોતાની જન્મભૂમિને પોતાના ઘરને પોતાના વતનને છોડીને અહીં વસવાટ કરી રહ્યા હતા. આ પિડિતોને પોતાની પિડામાંથી કોણ બહાર કાઢી શકશે. કાશ્મીરી પંડિતોને કાશ્મીરમાંથી ખદેડવાની ઝુંબેશ એ ફક્ત થોડા સમય પૂરતી કે થોડા લોકોના ગુઠ પૂરતી મર્યાદિત ન હતી. પરંતુ સદીઓથી ચાલી રહેલી હિન્દુ-મુસ્લિમ નફરતનો એક ભાગ હતો, અધુરામાં પુરું ભારત-પાકિસ્તાનની આઝાદી પછી, પાકિસ્તાનની કાશ્મીર પચાવી પાડોની ઝુંબેશનો જ એક ભાગ હતો.

‘કંઇ ખાઇશ.’

‘ના. મને ભૂખ નથી, હવે હું જાઉં છું.’
‘ના, બેસ થોડી વાર. હું પણ તારી સાથે બેસવા માંગુ છું.’

‘શું કામ છે.’
‘બસ, એમ જ. જ્યારથી તે મને બચાવી છે ત્યારથી ખબર નથી પણ તું મને ગમવા લાગ્યો છે.’

‘પહેલી જ મુલાકાતમાં.’
‘કેમ પ્રેમ તો પહેલી જ નજરે અને પહેલી જ મુલાકાતમાં થાય છે. એવું મેં ઘણી ચોપડીઓમાં વાંચ્યું છે….’

‘મને પણ તું ખુબ ગમવા માંડી છે, તને આતંકવાદીઓના હાથમાંથી છોડાવતી વખતે મારા દિલમાં કંઇક ઝણઝણાટી થઇ ગઇ હતી.’
બંને હસી પડ્યા.

બીજા દિવસે સાંજના સમયે એ લોકો લાલચોકમાં મળ્યાં. બંનેને એકબીજાની હૂંફ કાશ્મીરની ઠંડી સામે રક્ષણ આપી રહી હતી. વાતો થતી રહી પ્રેમની અને નફરતની. અલબત, નફરત એટલે હિન્દુ-મુસ્લિમ નફરતની હવા કે કાશ્મીરમાં ચાલી રહી હતી એની.
બંને જણાં થોડી વાર પછી અબુજીની દુકાને આવ્યાં. ત્રણેય જણાં વાતો કરતા રહ્યા – કેસરની ખેતીની અને કાશ્મીરની સમસ્યાની.

‘અબુજી, આ પંડિતો ભગાવોની ઝુંબેશ ક્યારે ખતમ થશે ?’
‘ક્યારેય નહી કદાચ, આ વંટોળ પાકિસ્તાન તરફથી ફુંકાઇ રહેલો વંટોળ છે. વળી ભારત આઝાદ થયું ત્યારથી કાશ્મીરનો ભારત સાથેના જોડાણનો પ્રશ્ન તો ઉભો જ છે એટલે સ્થાનિક કાશ્મીરી પ્રજાના મનમાં પણ અવઢવ છે કે કાશ્મીર ખરેખર સ્વતંત્ર હોવું જોઇએ કે ભારત સાથે જોડાયેલું હોવું જોઇએ કે પછી પાકિસ્તાન તરફ જોડાયેલું હોવું જોઇએ. આ ઉપરાંત કટ્ટરવાદીઓનાં દિશાવિહિન ભાષણો આ દુવિધામાં વધારો કરે છે, વળી કાશ્મીરનો ઔદ્યોગિક વિકાસ નથી થયો એટલે કામ ધંધા વગરની પ્રજાને આવા કાર્યોમાં વધારે રસ પડે. આ બધુ ચાલતું જ રહેશે, કદાચ બધા પંડિતો કાશ્મીર છોડી દે પછી તોફાનો ઓછા થઇ શકશે.’

‘પણ હું કાશ્મીર છોડવાનો નથી, મારા મોત પછી પણ નહીં. આ ભૂમિ જેટલી મુસ્લિમોની છે એટલી જ હિન્દુઓની છે. પંડિતોની છે. સદીઓથી કાશ્મીરી પંડિતો અહીં વસવાટ કરે છે. કાશ્મીરને ઘડવામાં પંડિતોનો ફાળો ઓછો નથી. બીજા પંડિતો ડરીને કાશ્મીર છોડી દે. પણ, હું અને મારું કુટુંબ કાશ્મીર ક્યારેય નહી છોડીએ, અમે જિંદગીનાં અંત સુધી લડતા રહીશું.’ કુનાલની આંખો લાલ થઇ ગઇ એ અત્યંત વ્યગ્ર થઇ ગયો.

‘બેટા હું તારા ઉપર કે પંડિતો ઉપર નથી કહી રહ્યો, હું તો ફક્ત પૂજાના સવાલાતનો નિષ્પક્ષ જવાબ આપી રહ્યો હતો.’

‘હા મને ખ્યાલ છે.’
ધીમે ધીમે વાતો થઇ રહી. અબુજીએ બંનેને ચા પીવડાવી.

‘અબુજી, એજાઝ આજકાલ નથી દેખાતો ?’ કુનાલે પૂછ્યું.
‘બેટા એની અમ્મીજાન પણ આ જ વાત કહે છે. અને એની બહેન તરન્નૂમ પણ આ જ સવાલાત કરે છે. એનું વર્તન આજકાલ બદલાઇ ગયું છે એ મોટાભાગે મસ્જિદમાં જ રહે છે અને પક્કો મજહબી થઇ ગયો છે. એણે છેલ્લાં એક મહિનાથી અમારી સાથે વાતો કરવાનો જ ઓછું કરી દીધું છે. સવારે વહેલો ઘરેથી નીકળી જાય છે. અને રાત્રે મોડો આવે છે. ઘણીવાર તો એ રાત્રે એટલો બધો મોડો આવે છે કે ઘરનો દરવાજો ખખડાવ્યા વિના જ ઘરની અહાતમાં સૂઇ જાય છે. એને ઠંડીની કંઇ અસર જ નથી થતી.’

‘આવુ કેમ, અબુજી.’ પૂજાએ પૂછ્યું.
‘ખબર નથી પડતી બેટા કે એ ખરેખર મજહબી બની ગયો છે કે કોઇ તોફાનીઓની સાથે મળી ગયો છે. એનું વર્તન આજકાલ ખુબ જ આક્રોશવાળું, ગુસ્સાવાળું થઇ ગયું છે. મને બહુ જ ફિકર થાય છે, જો કે દિવસમાં એકાદ બે વાર એ અહીં લાલચોકમાં આંટો મારવા આવે છે અને મને બે-પાંચ મિનિટ મળતો પણ જાય છે. ખાસ કરીને સાંજે તો એ દરરોજ આવે જ છે. આજે પણ એનાં આવવાનો સમય થઇ ગયો છે.’

અબુજી થોડા ગ્રાહકો સાથે વેપારમાં વળગ્યાં. પૂજા અને કુનાલ એકબીજાની આંખોમાં મસ્તી લડાવતા વાતો કરતા હતાં. એવામાં અબુજીની દુકાન પર એક વીસેક વર્ષનો છોકરો આવ્યો. એણે અબુજી સાથે થોડી વાતો કરી દુકાનમાં આવીને પાણી પીધું. એણે કાતીલાના નજરથી બંનેની તરફ જોયું.
પૂજાને એની લાલ-તગતગથી આંખોમાં કંઇક અજીબ અનુભવ થયો. એના મનમાંથી એક અદ્રશ્ય ડર પસાર થઇ ગયો. અને કંઇક વિચારી રહી હતી.

‘કેમ છે એજાઝ, આજકાલ દેખાતો નથી.’ કુનાલે સહજતાથી પૂછ્યું. બંને જણાં એક જ મહોલ્લામાં રહેતા હતાં અને નાનપણથી સાથે જ મોટા થયા હતા એટલે બંને વચ્ચે દોસ્તી નહીં પણ દોસ્તી જેવો એક નાનો તાતણો હતો.
‘કંઇ નહી.’ એજાઝે બેધ્યાનપણે ટુંકાવ્યું.
‘તું તો બિલકુલ મળતો જ નથી.’
‘મળવું જરૂરી છે ? તમારી રહનસહન અલગ છે, તમારો અને અમારો ધર્મ અલગ છે, તો શું કામ મળવું જોઇએ ?’

‘અરે, તું તો નાત-જાત પર આવી ગયો, શું તકલીફ છે તને મારાથી ?
‘તકલીફ જ તકલીફ છે, ફક્ત તારાથી નહી, પણ બધાં જ કાશ્મીરી પંડિતોથી, બધાં જ હિન્દુઓથી, બધાં જ હિન્દુસ્તાનીઓથી, અમારી ધરતી પર અમારે રહેવા માટે, જીવતા રહેવા માટે, અમારો ધર્મને બચાવવા માટે અમારે લડાઇ કરવી પડે છે. ખૂન રેડવું પડે છે. જેહાદ કરવી પડે છે.’ એનો આક્રોશ વધતો જતો હતો.

‘જેહાદ, બેટા આ બધું શું બોલે છે ?’ અબુજી વચ્ચે પડ્યા.
‘હા, અબુ, આ હિન્દુઓને લીધે આજે આપણો મુસલમાન પૂરી દુનિયામાં સલામત નથી.’
‘બેટ, આ શું બોલે છે. મને બતાવ કે ક્યા હિન્દુએ મુસ્લિમ પર હુમલો કર્યો ?’

‘અબ્બુ, ફક્ત હુમલો કરે તો જ તમારા પર દમન થયું એમ માનશો ?’

‘તું શું સમજે છે તારા મનમાં ? તારા જેટલાં આતંકવાદી દોસ્તો હોય એને પકડી લાવજે. હું એક હિન્દુ-કાશ્મીરી બ્રાહ્મણ છું અને હું તમારા જેવાં ખોટા જેહાદી લોકોથી ડરતો નથી. તારામાં તાકાત હોય તો મારી સાથે ભીડાઇ જોજે.’ કુનાલે અબુજી અને એજાઝની વાતમાં વચ્ચે ઝંપલાવતા એજાઝને પોતાનો સ્પષ્ટ જવાબ આપી દીધો.
‘તને તો હું જોઇ લઇશ, કાફીર.’

‘એજાઝ, તું આ શું બકી રહ્યો છે…’ અબુજીએ ચિલ્લાઇને એજાઝના ગાલ પર એક તમાચો ચોડી દીધો. એજાઝ કંઇપણ બોલ્યા વિના ત્યાંથી આક્રોશભરી નજરે નીકળી ગયો.

‘અબુજી, તમારે આમ ન હોતું કરવા જેવું.’ કુનાલે કહ્યું.
‘શું કરું બેટા, ઘરમાં પણ એ આવી જ વાતો કરે છે અને અમને પરેશાન કર્યા કરે છે. એ હવે પક્કો કટ્ટરવાદી બની ગયો લાગે છે, એની લાલ આંખો અને કરડાકીવાળો ચહેરો મને પણ ડરાવી દે છે. એક બાપ હોવાને નાતે હું મારા જવાન થયેલા દિકરાને કશું જ કહી શકતો નથી. હવે એ અમારા કહ્યામાં નથી. મારી સમસ્યાનો કદાચ હવે કોઇ અંત નથી.’ અબુજીએ અફસોસ કરતાં કહ્યું.
એ પછી પૂજાના દિલ્હી જવાના દિવસો નજીક આવી ગયા. પૂજા દરરોજ કુનાલને મળતી. બંને હવે એકબીજા વિના રહી શકતા ન હતાં. પૂજા એની છાવણીનું કામ પતાવીને સાંજે લાલચોકમાં આવી જતી. કુનાલ એને દરરોજ મળવા આવતો. બંને જણાં ખુબ વાતો કરતાં, પ્રેમ કરતાં, ઘણી વખત એ અબુજીની દુકાને જતાં. એમની સાથે વાતો કરતાં અને એજાઝની ચિંતા હળવી કરવા પ્રયત્ન કરતાં.

આજે પૂજાનો છેલ્લો દિવસ હતો. કાલે સવારે એ દિલ્હી જવા રવાના થઇ જવાની હતી. આજે એ એનો કેમેરો લઇને અબુજીની દુકાને આવી પહોંચી હતી. એણે અબુજીના, લાલચોકનાં તેમની દુકાનના ફોટા લીધાં. કુનાલની સાથે પણ એણે ફોટોગ્રાફ્સ લીધાં.
‘તું ફરી ક્યારે મળીશ ?’ કુનાલે પૂછ્યું.
‘હું હંમેશા તારી સાથે જ છું, તારી પાસે જ છું. પછી મળવા ન મળવાનો સવાલ જ નથી.’
‘દિલ્હીથી ક્યારે મળવા આવીશ ?’

‘મળવા આવીશ ? હું તો કાશ્મીરની ખૂબસુરતીથી એટલી અંજાઇ ગઇ છું કે હું આખી જિંદગી અહીં જ રહીશ. તારી સાથે. તારા ઘરમાં. તારી ઘરવાળી બનીને. ફક્ત થોડો સમય તોફાનો શાંત થઇ જવા દે. હું મારા મમ્મી-પપ્પાને વાત કરીને જેમ બને તેમ જલ્દીથી તારી સાથે લગ્ન કરી લઇશ. બસ, સમયની રાહ જોવાય છે.’ પૂજાએ કહ્યું.

એ રાત કુનાલ અને પૂજા માટે બહું અઘરી રાત હતી, આ એમની મુલાકાતની છેલ્લી રાત હતી. કાલથી બંને છુટા પડી જવાના હતાં અને પછી ક્યારે મળાશે એ નક્કી ન હતું. સમય જ એમની ભવિષ્યની મુલાકાતો નક્કી કરી આપવાનો હતો. કુનાલ અને પૂજાએ મોડી રાત્રી સુધી વાતો કરી. અલબત, બંનેને એકબીજાથી છુટા પડવાનું ગમતું ન હતું. પણ, છુટા પડવાનું કદાચ એમના નસીબમાં લખ્યું હતું. એ છેલ્લી રાત્રી હતી જેમાં બંને એકબીજાની એકદમ નજીક આવી ગયાં હતાં. -માનસિક અને શારીરિક રીતે.

બીજા દિવસે સવારે પૂજા દિલ્હી જવા રવાના થઇ ગઇ.

કાશ્મીરમાં ફુંકાઇ રહેલી પંડિતો હટાવો ઝુંબેશની હવા હવે વંટોળમાં બદલાઇ ચૂકી હતી. ચારેકોર મારો-કાપી નાખો – ભગાવોની ઝુંબેશ ચાલતી હતી. કાશ્મીરની હાલત દિન-બ-દિન વધારે ખરાબ થતી ગઇ. મુસલમાનો કાશ્મીરી પંડિતોના ખૂનના પ્યાસા થતા ગયા. કાશ્મીરમાં ચાલતી રાહત છાવણીઓ પર કટ્ટરવાદીઓના હુમલા થતાં ગયા. રાહત છાવણીઓ હવે દિલ્હી અને જમ્મુમાં શિફ્ટ થઇ ગઇ. કાશ્મીરી પંડિતો પોતાની મિલકતો-ધંધા રોજગાર મૂકીને રાતોરાત પોતાની જન્મભૂમિને છોડીને પોતાનો જીવ બચાવવા ભાગી રહ્યાં હતાં. એ લોકો કાશ્મીરથી દૂર, ઘણે દૂર ભાગી રહ્યા હતાં જ્યાં તેમના જીવની સલામતી હોય. કાશ્મીર આંતરરાષ્ટ્રીય નકશામાં પણ બદનામ થઇ ચૂક્યું હતું. જેમ જેમ દિવસો પસાર થતાં ગયા, તેમ તેમ કાશ્મીરી અંધકાર વધુને વધુ ગાઢ બનતો ગયો. અવાજો વધારે બિહામણા બનતા ગયાં. ખૂના મરકી અને મારધાડ એક લાંબી ટનલની જેમ આખા કાશ્મીરમાં ફેલાઇ ગઇ હતી. ભારત દેશ સાથે સામાન્ય નાગરિકનો સંપર્ક લગભગ નહીવત થઇ ગયો હતો.

પૂજા દરરોજ ન્યુઝપેપરમાં કાશ્મીરના સમાચારો વાંચતી અને વ્યગ્ર થઇ જતી, એણે કુનાલનો સંપર્ક કરવા ત્રણ-ચાર ટ્રંકકોલ કર્યા પણ એ બધાં જ વ્યર્થ હતા. દરેક વખતે કંઇ ને કંઇ ડિસ્ટર્બન્સ આવી જતું. અને ફોન ડિસકનેક્ટ થઇ જતો. એ દિવસોમાં એસટીડીની સુવિધા ન હતી. પૂજાએ ઘણા બધા પત્રો લખ્યા હતાં પણ કુનાલના એક પણ પત્રનો ઉત્તર આવ્યો ન હતો. પરિસ્થિતિ એટલી બધી ડામાડોળ હતી કે કાશ્મીરમાં રહેલાં લોકોનો સંપર્ક કરવો લગભગ અશક્ય જ હતો. પૂજાને ફક્ત એક વાતની ખાતરી હતી કે લગભગ બધાં જ કાશ્મીરી પંડિતોએ કાશ્મીરમાંથી હિજરત કરી દીધી છે અને મોટાભાગના પંડિતો કાં તો જમ્મુની છાવણીઓમાં રહે છે કાં તો દિલ્હીની છાવણીઓમાં રહે છે. પૂજાએ મમ્મી-પપ્પાની મંજુરી લઇ જમ્મુની અને દિલ્હીની બધી જ રાહત છાવણીઓમાં તપાસ કરી જોઇ. પણ કુનાલ કે એનાં ફેમિલીનો એને કોઇ જ પતો ન મળ્યો. વળી, કાશ્મીરમાં અત્યારે જવા માટે પરિસ્થિતિ બિલકુલ સારી ન હતી. વળી, મમ્મી-પપ્પાની ના ઉપરવટ જવાનો કોઇ સવાલ જ ન હતો.

પૂજા દિન બ દિન કુનાલને યાદ કરતી હતી. કુનાલને છાવણીઓમાં શોધતી રહી. પણ કુનાલનો કોઇ જ પતો ન લાગ્યો.

અને સમય પોતાનું કામ કરતો ગયો. શિયાળો આવ્યો, ઉનાળો આવ્યો અને પછી ચોમાસું આવ્યું. દિવસો અને મહિનાઓ પસાર થતાં ગયાં. ઋતુઓ પસાર થતી ગઇ. વર્ષો પસાર થતા ગયા. સમય પોતાની ગતિથી પસાર થતો ગયો. કુનાલનો સંપર્ક ન થયો. આખરે સમયના વહેણની સાથે પૂજાએ પોતાના પ્રેમને કબરમાં દફનાવીને બીજા એક યોગ્ય છોકરા સાથે લગ્ન કરી લીધા. અલબત, એની નોકરી મેનકાઇન્ડમાં જ ચાલી રહી. જ્યાં એ પિડિતોની સેવા કરતી હતી.

* * *

અને વીસ વર્ષ પછી… વર્ષ 2010………..

સૂપરસોનિક ગતિથી વીસ વર્ષ પસાર થઇ ગયા. પણ, પૂજાની સુંદરતા એવી ને એવી જ હતી. એનું શરીર હવે થોડું વજનદાર થઇ ગયું હતું. એની કામ કરવાની ક્ષમતા થોડી ધીમી થઇ ગઇ હતી. અલબત, એનામાં જિંદગીનાં અનુભવને લીધે સમજદારી વધી ગઇ હતી, મેનકાઇન્ડ એનજીઓ હવે વટવૃક્ષ થઇ ગયું હતું. પૂજાની છેલ્લાં બાવીસ વર્ષની નિષ્ઠા અને સેવાના લીધે મેનકાઇન્ડ આજે દેશની સૌથી મોટી અને કાર્યક્ષમ એનજીઓમાંની એક હતી. પૂજાના ચહેરા પરની મુત્સદીગીરીની પાછળ વીસ વર્ષનો પ્રેમ દફનાયેલો હતો.

વીસ વર્ષ પછી આજે પૂજા ફરી એકવાર કાશ્મીરમાં આવી હતી. આજે એ મેનકાઇન્ડના સર્વોચ્ચ પદે બિરાજેલી હતી, મેનકાઇન્ડની સેવા આજે પણ એ જ નિષ્ઠાથી થતી હતી. અને કાશ્મીર…! કાશ્મીર આજે પણ એ જ સમસ્યાઓથી ઘેરાયેલું હતું. આખી દુનિયા બદલાઇ ગઇ હતી છેલ્લા વીસ વર્ષમાં, પણ કાશ્મીરમાં રહેલા કટ્ટરવાદીઓ એમની વિચારસરણી આજે પણ એ જ હતી જે વીસ વર્ષ પહેલા હતી. ટેકનોલોજી બદલાઇ ગઇ હતી. એ ટેકનોલોજીમાંથી આવતો ધ્વની આજે પણ એજ હતો જે વીસ વર્ષ પહેલા હતો. અલબત, વચ્ચે થોડો સમય કાશ્મીરમાં શાંતિ છવાઇ હતી, પણ પાકિસ્તાનની વારંવારની દખલગીરીને કારણે કાશ્મીરમાં કાયમ માટેની શાંતિ ક્યારેય છવાવાની ન હતી. આજે વીસ વર્ષ પછી ફરી અલગાવવાદીઓએ પોતાની આતંકવાદી પ્રવૃતિ અત્યંત તેજ કરી દીધી હતી. જેમ વીસ વર્ષ પહેલા કાશ્મીર ભારતનાં હાથમાંથી જતું રહેશે એવી પરિસ્થિતિ પેદા થઇ હતી એજ પરિસ્થિતિ અત્યારે પણ પેદા થઇ રહી હતી. સરકારી અમલદારોની ભ્રષ્ટ નીતિ, ઢીલું રાજ્ય શાસન અને તકવાદી આંતરરાષ્ટ્રીય દખલગીરીને લીધે આજે કાશ્મીરની સમસ્યાઓ ફરીથી સળગીને આગ બની ગઇ હતી.

કાશ્મીરી સરકાર તરફથી મળેલા નિમંત્રણને માન આપીને પૂજા આજે કાશ્મીરમાં આવી હતી. સરકારી કામકાજ પતાવીને એણે નક્કી કરેલાં આયોજન પ્રમાણે એ લાલચોકમાં આવી હતી, જ્યાં એને જીવનદાન અને એનો પહેલો પ્રેમ મળ્યા હતા. વીસ વર્ષની યાદોને વાગોળવાનો એનો તલસાટ પૂરો કરવા.

વીસ વર્ષો માનવીની જિંદગીમાં શું બદલી નાખતા હોય છે ! ઘણું બધું, કદાચ આખી જિંદગી જ બદલાઇ જતી હોય છે. દસેય દિશાઓ કદાચ આ બદલાવની સાક્ષી બનતી હશે. પૂજા માટે તો એની જિંદગીની રાહ જ બદલાઇ ગઇ હતી.

અને લાલચોક. લાલચોક પણ ઘણુંબધું બદલાઇ ગયું હતું. દુકાનો હાઇ ટેક થઇ ગઇ હતી. એસટીડીનાં બૂથ લાગી ગયા હતા. જે વીસ વર્ષ પહેલા ન હતા. ખાલી પડેલી જગ્યાઓમાં પણ દુકાનો બની ગઇ હતી. ભીડ વધી ગઇ હતી. દુકાનોના ડિસ્પ્લે બોર્ડ હવે નિયોન લેમ્પથી ઝગમગતાં હતાં. લાલચોક ઘણુંબધું બદલાઇ ગયું હતું. ફક્ત કટ્ટરવાદીઓ બદલાયા ન હતાં.

પૂજાને વીસ વર્ષ પહેલાની ઘટનાઓ પ્રયત્ન વિના યાદ આવી ગઇ. એ બૉમ્બ ધડાકાનો દિવસ, કુનાલની આતંકવાદીઓ સાથેની મૂઠભેડ, કુનાલ સાથેનો પ્રેમ… વગેરે…. અને અબુજીની દુકાન. આકાશમાં તારો ખરવાનો જેમ ચમકારો થાય એમ એને અબુજીની દુકાન એકાએક યાદ આવી ગઇ. એણે પ્રયત્ન કરીને અબુજીની દુકાન શોધી લીધી. અબુજીની દુકાનની આજુબાજુમાં પણ ઘણી દુકાનો બની ગઇ હતી. આ વિસ્તાર હવે વધારે ગીચ લાગી રહ્યો હતો.

બાનુઓ શબ્જીની ખરીદી કરી રહી હતી. બુરખાપ્રથા આજે પણ અકબંધ હતી. ખુમચાવાળાઓ લે જાવ, લે જાવની બૂમો એ જ રીતે પાડતા હતાં. પૂરાં લાલચોકમાં હવે કાશ્મીરી પંડિતો દેખાતા ન હતા. આખું લાલચોક હવે મુસ્લિમોથી ભરાયેલું હતું. એક નાનો છોકરો એની અમ્મીથી હાથ છોડાવીને ભાગી રહ્યો હતો, પાછળ એની અમ્મીજાન એને પકડવા દોડી રહી હતી. મિલિટરીની એક વાન ઝડપથી આવીને પસાર થઇ ગઇ. ટુરિસ્ટો ઘણાં ઓછા દેખાઇ રહ્યા હતા. વધેલી દાઢીવાળો, લઘરવઘર કપડાંવાળો અને કેટલાયે દિવસથી ન નહાયો હોય એવો ગાંડા જેવો લાગતો એક વ્યક્તિ પૂજા આગળથી પસાર થઇ ગયો.

એ અબુજીની દુકાનમાં ગઇ. અબુજી વીસ વર્ષ પછી અત્યંત વૃદ્ધ લાગી રહ્યા હતા. દુકાનમાં વર્ષોથી સફાઇ થઇ ન હોય એવું લાગી રહ્યું હતું. અબુજીના ચહેરા પર સદીઓની થકાવટ સ્પષ્ટ દેખાઇ આવતી હતી. અબુજી એમની ઉંમર કરતા વધારે વૃદ્ધ લાગી રહ્યાં હતાં.
‘અબુજી, મને ઓળખી ?’
‘ના, બેટા કોણ છે તું ?’ અબુજીએ પૂછ્યું.

‘હું પૂજા. વીસ વર્ષ પહેલા તમને મળી હતી. આ જ જગ્યાએ.’
અબુજીએ પ્રયત્ન કર્યો પણ એમને કંઇ યાદ આવતું ન હતું. પૂજાએ વીસ વર્ષ પહેલા પાડેલા ફોટોગ્રાફ્સ બતાવ્યા અને કુનાલની વાત કરી. ઝબકારા સાથે અબુજીને વીસ વર્ષ પહેલાની બધી વાતો યાદ આવી ગઇ. અબુજીએ પૂજાને પાણી આપ્યું. પૂજાએ આમતેમ નજર દોડાવી. એની નજર કોઇકને શોધી રહી હતી. અબુજી સાથે થોડી વાતો થઇ પછી પૂજાએ પૂછ્યું.

‘કુનાલ ક્યાં છે અબુજી ?’
‘અહીં કાશ્મીરમાં જ છે, પણ એ એનામાં નથી.’
‘એટલે.’
‘બહુ લાંબી વાત છે, એક સાથે કેટલીયે જિંદગીઓની તબાહીની વાત છે બેટા, કેટલાયે અરમાનો, કેટલીયે તુટનની વાત છે.’
‘અબુજી પ્લીઝ, મને કુનાલ વિશે માહિતી આપો. હું એને મળવા માગું છું. તમને ખબર છે ને કે અમે બંને એકબીજાને બહુ પસંદ કરતા…’

‘હા, બેટા હું પહેલા દિવસથી જ તમારી પ્રેમ કહાનીનો સાક્ષી છું. તારા ગયા પછી તો આખાયે કાશ્મીરમાં કુદરતનો કહેર વરસ્યો હતો. બહુ લાંબી કહાની છે. હું પણ એમાં કુદરતનો ગુનેગાર બન્યો છું.’
‘પ્લીઝ, અબુજી પહેલા મને કુનાલની વાત કરો.’ પૂજા એનો તલસાટ રોકી ન શકી.
‘તારા ગયા પછી, કાશ્મીરમાં પંડિતો હટાવોની ઝુંબેશ બહુ જોરશોરથી ચાલી. ચારેબાજુ મારો-કાપો-ભગાવોની બૂમો ચાલતી રહી. મસ્જિદોમાંથી લાઉડસ્પીકરો કટ્ટરવાદી ભાષણ ઓકતા હતાં. કટ્ટરવાદીઓ કાશ્મીરની ગલીએ ગલીમાંથી શોધી શોધીને કાશ્મીરી પંડિતોને કાશ્મીર છોડી દેવા માટે ધમકીઓ આપતા હતા. જે લોકો કાશ્મીર છોડવાની ના પાડતાં હતાં તેમને ઠાર કરી દેવામાં આવતાં હતાં. કાયદો અને વ્યવસ્થા પણ આતંકવાદીઓ સામે નબળા પડી રહ્યાં હતાં. કુનાલના પિતાને અવારનવાર કાશ્મીર છોડી દેવાની ધમકી મળતી હતી. પણ તેઓ નિડરતાથી આતંકવાદીઓને કાશ્મીર છોડવાની ના પાડી દેતાં હતાં. કુનાલ પણ નિડરતાથી અહીં જ રહેતો હતો.’
‘એક રાત્રીએ ચારપાંચ બુકાનીધારી આતંકવાદીઓ આવ્યા અને કુનાલ અને એના પિતાને ઉઠાવીને લઇ ગયા. મેં એ લોકોને બચાવવા માટે એજાઝને બૂમ મારી પણ એ એના કમરામાં ન હતો. હું એકલો આતંકવાદીઓ સામે લડ્યો, પણ એમની જુવાની સામે મારું કંઇ ના ચાલ્યું. એ લોકો બાપ-દીકરાને હાથ પગ બાંધીને ઉઠાવી ગયા. કુનાલની માએ એ લોકોને બચાવવા પ્રયત્ન કર્યો તો એને ત્યાં જ ઠાર કરીને આતંકવાદીઓ જીપમાં ઉપડી ગયા.’

‘એ બંનેને જેલમ નદીના કિનારા પાસેની એક મસ્જિદ આગળ મુકરર થયેલા સ્થળે લઇ જવાયા. પહેલા કુનાલના પિતાને સાવ નજીકથી ચાર ગોળીઓ મારવામાં આવી, એ ત્યાં જ ઢળી પડ્યા. પછી કુનાલ પર ટ્રીગર દબાય એ પહેલાં, કુનાલે બાજ ઝડપથી એ આતંકવાદીના પેઢુ પર લાત મારી, એથી નિશાન ચૂકી જવાયું. ગોળી કુનાલની છાતીની જગ્યાએ હવામાં છુટી ગઇ. એ જેલમ નદીમાં કુદી પડ્યો અને ગમે તેમ રીતે પણ તરતો તરતો સલામત જગ્યાએ પહોંચી ગયો. એને માથાનાં પાછળના ભાગમાં ખુબ વાગ્યું હતું. એ ભયંકર કાળરાત્રી હતી. ઠંડી પણ જબરદસ્ત હતી અને જેલમના ઠંડા પાણીમાં આ જુવાનનું શરીર પણ કામ આપતું ન હતું. આખરે એ સલામત સ્થળે પહોંચ્યો અને ત્યાં જ બેહોશ થઇ ઢળી પડ્યો. કોઇ મિલિટરીના જવાનની નજર એની ઉપર પડી ગઇ અને એને બચાવી લેવામાં આવ્યો.’

‘એ રાત્રે મેં એજાઝને શોધવા પ્રયત્નો કર્યા પણ એ ન મળ્યો. હું એના રૂમમાં ગયો અને રૂમનો ખુણેખુણો તપાસ્યો ત્યારે મને ખબર પડી કે એની પાસે કાશ્મીરના દરેક શહેરનાં નકશા હતા. જ્યાં જ્યાં કાશ્મીરી પંડિતોના ઘર હતા. એના પર લાલ રંગથી કુંડાળા કરેલા હતાં. એના રૂમમાં રાત્રે બે વાગ્યાથી ચાર વાગ્યા સુધી કોઇ અજાણ્યા શખ્સો આવતાં અને એ લોકો કોઇ સરગોશી કરીને બહારના દરવાજેથી જ ચાલ્યા જતાં. એ રાત્રે હું મારા રૂમમાં આવીને જાગતો રહ્યો, મધ્યરાત્રીએ ચાર-પાંચ જુવાનીયાઓ એજાઝ સાથે આવ્યા અને બહારના દરવાજાથી અંદર ગયાં. મેં બહુ સાવચેતીપૂર્વક એમની વાતો સાંભળી ત્યારે મને ખબર પડી કે મારો પુત્ર પક્કો મજહબી બનવાને બદલે પક્કો આતંકવાદી બની ગયો હતો. કુનાલના ઘર પર પણ એ લોકોએ જ બુકાની પહેરીને હુમલો કર્યો હતો. મારો જ પુત્ર મારા પાડોશીનો ખૂની હતો.’

‘એ રાત્રે મને ઉંઘ ન આવી. સવારે મેં અજાણ બનીને રાત્રે કુનાલની અને એના પિતાની અપહરણની વાત કરી ત્યારે એના ચહેરા પર કોઇ ભાવ ન હતો. કાશ્મીરના લોકલ અખબારોમાં ફરી ત્રણ પંડિતોની હત્યાની ખબર છપાઇ અને મિલિટરી પર દબાણ વધતું ગયું. એવામાં એક મિલિટરીએ મારી પૂછપરછ કરી મને જણાવ્યું કે તમને કોઇ આતંકવાદીઓ પર શક હોય તો મને જણાવી દો. અમે એમને મારીશું નહી પણ પકડી લઇશું અને આ આખી ચળવળ પાછળ કોનો હાથ છે એ પકડીને અમે સરકાર સમક્ષ મૂકી દઇશું. જેથી કાશ્મીરની સમસ્યાનો અંત આવી શકે.’

‘હું એ મિલિટરીની વાતમાં આવી ગયો. મેં એને મારા જ ઘરની અંદર ચાલી રહેલી પ્રવૃતિની માહિતી આપી અને મિલિટરીએ નક્કી કર્યા પ્રમાણે રાત્રે ત્રણ વાગ્યે મારા આખા ઘરને ઘેરો ઘાલ્યો હતો. પણ, હું નિશ્ચિંત હતો. કારણ કે મિલિટરી મારા ઘરમાંથી આતંકવાદીઓને પકડી જવાની હતી. મને કે મારા કુટુંબીઓને કોઇ ખાસ નુકશાન થાય એમ ન હતી. ફક્ત એજાઝને કદાચ મિલિટરી હાથ પગ બાંધી મારશે અને સીધો દોર કરી છોડી મૂકશે એવું મારું માનવું હતું.’

‘પણ એ રાત્રે મારી માન્યતાઓ વિરુદ્ધ થયું. મિલિટરીએ મારા ઘર ઉપર અંધાધૂંધ ગોળીબાર કરી નાંખ્યો. જેમાં મારી પત્ની, મારી પુત્રી, એજાઝ અને એના આતંકવાદી દોસ્તો માર્યા ગયા. ફક્ત હું જીવતો રહી ગયો, જીવતી લાશ જેવો.’
‘આટલું બધું ખરાબ બની ગયું તમારી સાથે ?’
‘એટલું જ નહી બેટા, મને જ મિલિટરી પકડીને લઇ ગઇ અને પંદર દિવસ સુધી સતત માર મારતી રહી અને આતંકવાદીઓ વિશે પૂછપરછ કરતી રહી. છેલ્લે કંટાળીને એ લોકોએ મને છોડી દીધો. મારા માટે જીવવું હવે લગભગ અશક્ય હતું. કારણ કે ગુનેગારોને સજા અપાવવા જવા મેં નિર્દોષની હત્યાનું પાપનું ભાથું બાંધ્યું હતું. મારા પોતાનાનું જ ખૂન મારી એક નાની ભૂલથી રેડાયું હતું. આ ભૂલ માટે ખુદા મને ક્યારેય માફ નહી કરે.’

પૂજાની આંખમાંથી આંસુ ટપકવા લાગ્યાં. એણે હાથ રૂમાલથી આંખો લૂછી પછી પૂછ્યું, ‘અને કુનાલનું શું થયું, અબુજી ?’

‘હું જેલમાંથી છુટ્યો પછી મારા માટે કુનાલ વિશે જાણવું ખુબ જરૂરી હતું. કારણ કે કુનાલના ઘર પર થયેલો હુમલામાં એનાં માતા-પિતાની લાશ પોલીસને મળી હતી. પણ એની લાશ મળી ન હતી. હું દરેક હોસ્પીટલો, રાહત છાવણીઓમાં ફરી વળ્યો. પણ કુનાલનો કોઇ જ પતો ન લાગ્યો. છેવટે બે મહિના પછી મારી દુકાને એક લઘરવઘર, વધેલી દાઢીવાળો, ગંદા કપડાં પહેરેલો એક છોકરો આવીને મારી સામે અટ્ટહાસ્ય કરવા લાગ્યો. બહુ પ્રયત્ન પછી હું એને ઓળખી શક્યો. એ કુનાલ હતો, પણ એ ગાંડો થઇ ગયો હતો.’

‘ક્યાં છે એ અત્યારે.’
‘જો સામે જ છે, એ વધેલા વાળ-દાઢીવાળો.’
પૂજાએ નજર કરી. એને યાદ આવ્યું કે જ્યારે એ અબુજીની દુકાન તરફ હમણાં આવી રહી હતી ત્યારે આજ યુવાન એની બાજુમાંથી પસાર થઇ ગયો હતો.

‘બેટા, કુદરતની ક્રુરતા તો જો. વીસ વર્ષ પહેલા જે આતંકવાદીઓ પંડિતોના ખૂનના પ્યાસા હતાં. અને એટલે જ પંડિતોએ કાશ્મીર છોડી દીધું હતું. એમાંનો જ એક પંડિત છેલ્લાં વીસ વર્ષથી લાલચોકમાં એકલો અટુલો રહે છે. પણ ત્યારબાદ કોઇ પણ આતંકવાદીએ એને હાથ પણ નથી અડાડ્યો.’

પૂજા ઝડપથી ઉભી થઇને ગાંડા કુનાલને અબુજીની દુકાનમાં લઇ આવી અને જુની વાતો, જુના ફોટાઓ બતાવીને એને એનો ભુતકાળ યાદ કરાવવા પ્રયત્નો કર્યા, જે નિષ્ફળ હતાં.

આખરે કંટાળીને એણે સરકારી વિધિ પતાવીને કુનાલને પોતાની એનજીઓમાં દિલ્હીના યુનિટમાં ગાંડાના વિભાગમાં લાવી દીધો. પૂજા દરરોજ આ ગાંડાની સેવા કરે છે. અને એને સાજો કરવાના પ્રયત્નો કરી રહી છે.

————————– સંપૂર્ણ————————-

Advertisements